حیرت، نقطه تولد پرسش

هر چیزی سرآغازی دارد، اما این سرآغازِ راستین، یا آن‌گونه که یونانیان می‌گفتند «آرخه»، تا چه ژرفایی در دلِ تاریخ و هستی به عقب می‌رود؟ هرچند چنگ انداختن به سرآغازِ مطلق، همواره از دستِ آدمی می‌گریزد، اما انسان، این موجودِ پرسشگر، دست از جستجوی آن نمی‌کشد. انسانِ یونانی با واژه‌ی پرطنینِ «آرخه» به استقبالِ درکِ سرمنشاء و مبدأ چیزها می‌رود. «آرخه» به مثابه اصلِ حاکم، آن نیرویی است که بر چیزها سیطره دارد و سبب می‌شود تا آن‌ها در چارچوبی مشخص، تعیّن یابند و مسیرِ بالندگیِ خود را بیابند؛ گویی آغازگر، همچنان بر آنچه آغاز کرده، فرمان می‌راند. آرخه چنانکه افلاطون و ارسطو می‌گفتند همان «حیرت» است. حیرت، صرفاً یک هیجانِ روان‌شناختی زودگذر نیست؛ بلکه همان توقفِ بنیادینی است که جریانِ بدیهی‌انگاشته‌شده‌یِ زندگیِ روزمره را قطع می‌کند. حیرت به مثابه آرخه، بر ذهنِ فیلسوف فرمان می‌راند و به او دستور می‌دهد که دیگر نمی‌تواند جهان را همین‌طور که هست بپذیرد. 🔻سخنرانی سید محمدرضا بهشتی در تاریخ ۲۵ شهریور ۱۴۰۴ در دانشگاه صنعتی شریف و به همت مدرسه تابستانی علوم دقیقه «بادبان» برگزار شده است.